తెలంగాణ పరిరక్షణల ఉల్లంఘనలు (1956-1969): నీళ్లు, నిధులు, నియామకాలలో వివక్ష – సమగ్ర విశ్లేషణ
నవంబర్ 1, 1956న ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పడిన తర్వాత, తెలంగాణ ప్రజల అస్తిత్వాన్ని, ఆర్థిక ప్రయోజనాలను కాపాడటం కోసం కుదుర్చుకున్న ‘పెద్ద మనుషుల ఒప్పందం’ ఏ విధంగా ఉల్లంఘనలకు గురైందో ఈ ఆర్టికల్ వివరిస్తుంది. నీళ్లు, నిధులు, నియామకాలలో సీమాంధ్ర పాలకుల ఆధిపత్యం, ఒప్పందాల పట్ల వారి చిత్తశుద్ధి లేమి కారణంగా తెలంగాణలో తీవ్ర అసంతృప్తి రగిలి, చారిత్రాత్మక 1969 ప్రత్యేక రాష్ట్ర ఉద్యమానికి ఎలా దారితీసిందో సమగ్రంగా తెలుసుకుందాం. పోటీ పరీక్షల అభ్యర్థులకు ఈ చారిత్రక ఘట్టం అత్యంత కీలకం.
1. విశాలాంధ్రకు వ్యతిరేకత – రాజకీయ పరిణామాలు
విశాలాంధ్ర ఏర్పాటు పట్ల తెలంగాణ ప్రజల్లో ఆదినుంచీ తీవ్ర వ్యతిరేకత ఉండేది.
- ప్రజా వ్యతిరేకత: 23 సెప్టెంబర్ 1955న ఆదిలాబాద్ ఎం.పి. మాధవరెడ్డి పార్లమెంటులో ఈ వివరాలు తెలిపారు: తెలంగాణలో 150 సంస్థలు, 30 మున్సిపాలిటీలు, 100 గ్రామ పంచాయితీలు, 53 విద్యార్థి సంఘాలు, హైదరాబాద్ మున్సిపల్ కార్పొరేషన్ ప్రత్యేక రాష్ట్రాన్ని కోరాయి. నవంబర్ 25, 1955న జంట నగరాల్లో పూర్తి హర్తాళ్ జరిగింది.
- జాతీయ కాంగ్రెస్ స్పందన: విశాలాంధ్ర నినాదంలో సామ్రాజ్యవాద తత్వం ఉందని ప్రధాని నెహ్రూ సైతం వ్యాఖ్యానించారు. ఫజల్ అలీ నివేదికపై చర్చించడానికి కాంగ్రెస్ వర్కింగ్ కమిటీ (యు.ఎన్. ధేబర్, నెహ్రూ, పంత్, మౌలానా ఆజాద్) ఒక సబ్-కమిటీ వేసింది.
- తెలంగాణ నేతల వైఖరి: కొండా వెంకటరంగారెడ్డి నెహ్రూతో మాట్లాడుతూ “నూటికి 90 మంది విలీనానికి వ్యతిరేకం” అని స్పష్టం చేశారు. కానీ సీఎం బూర్గుల రామకృష్ణారావు, స్వామీ రామానంద తీర్థ విలీనానికే మొగ్గుచూపారు.
2. పెద్ద మనుషుల ఒప్పందం – 8 కీలక అంశాలు
విలీన ఆందోళనల నేపథ్యంలో ఫిబ్రవరి 20, 1956న ఢిల్లీలోని హైదరాబాద్ హౌజ్లో ఈ చారిత్రక ఒప్పందం కుదిరింది. దీనిలోని ముఖ్య పరిరక్షణలు:
- కేంద్రీయ, సాధారణ వ్యయం పోను తెలంగాణ మిగులు ఆదాయాన్ని ఆ ప్రాంతానికే ఖర్చు చేయాలి.
- విద్యావకాశాలు స్థానికులకే దక్కాలి.
- భవిష్యత్ ఉద్యోగ నియామకాలు జనాభా దామాషాలో జరగాలి.
- తెలంగాణ ఉద్యోగాలకు ముల్కీ నిబంధనలు పాటించాలి.
- వ్యవసాయ భూముల అమ్మకాన్ని ప్రాంతీయ మండలి నియంత్రించాలి.
- 20 మంది సభ్యులతో (9 మంది ఎమ్మెల్యేలు, 6గురు ఎంపీలు/ఎమ్మెల్యేలు, బయటివారు 5గురు) చట్టబద్ధమైన ప్రాంతీయ మండలి ఏర్పాటు చేయాలి.
- మంత్రివర్గంలో జనాభా నిష్పత్తి వాటా (హోం, ఆర్థిక, రెవిన్యూ తదితర కీలక శాఖల్లో రెండు తెలంగాణకే దక్కాలి). సీఎం ఆంధ్ర వారైతే డిప్యూటీ సీఎం తెలంగాణకు ఇవ్వాలి.
- 1962 వరకు ప్రత్యేక హైదరాబాద్ ప్రదేశ్ కాంగ్రెస్ కమిటీ (PCC) కొనసాగాలి.
3. పరిపాలనా & రాజకీయ ఉల్లంఘనలు
ఒప్పందం కుదిరిన నాటి నుంచే పాలకుల ఉల్లంఘనలు మొదలయ్యాయి:
- ప్రాంతీయ మండలి కుదింపు: చట్టబద్ధమైన అధికారాలుండాల్సిన ‘ప్రాంతీయ మండలి’ని, కేవలం సలహాలు ఇచ్చే అధికారాల్లేని ‘ప్రాంతీయ కమిటీ’గా మార్చారు.
- ఉపముఖ్యమంత్రి పదవి నిరాకరణ: ఆంధ్రప్రదేశ్ తొలి ముఖ్యమంత్రి నీలం సంజీవరెడ్డి తెలంగాణకు దక్కాల్సిన ఉపముఖ్యమంత్రి పదవిని “ఆరోవేలు” అని అవహేళన చేసి నిరాకరించారు.
- పి.సి.సి (PCC) రద్దు: 1962 వరకు ఉండాల్సిన తెలంగాణ కాంగ్రెస్ కమిటీని 1957లోనే ఏపీసీసీలో విలీనం చేసి రాజకీయ అస్తిత్వాన్ని దెబ్బతీశారు.
4. సాగునీటి రంగంలో వివక్ష
- నీటి వాటాల కోత: తెలంగాణకు రావాల్సిన 1050 TMCల నీటికి గాను దక్కింది కేవలం 288 TMCలు మాత్రమే. (వాడుకున్నది 197 TMCలు). దేవునూరు (38 TMC), ఇచ్చంపల్లి (350 TMC) ప్రాజెక్టులను పూర్తిగా నిలిపివేశారు.
- పోచంపాడు (శ్రీరాంసాగర్): దీని సామర్థ్యాన్ని 260 TMCల నుంచి 66 TMCలకు కుదించారు. నెహ్రూ శంకుస్థాపన చేసినా, 1968 నాటికి కేవలం రూ. 7.77 కోట్లు మాత్రమే ఖర్చు చేశారు.
- నాగార్జునసాగర్ (నందికొండ): ఎడమ కాలువ కింద తెలంగాణకు 10 లక్షల ఎకరాలకు బదులు 5.2 లక్షల ఎకరాలకే కుదించారు. నిధుల కేటాయింపులోనూ కుడికాలువ (ఆంధ్ర)పై రూ. 37.80 కోట్లు, ఎడమ కాలువ (తెలంగాణ)పై రూ. 26.53 కోట్లు ఖర్చు చేసి పక్షపాతం చూపారు.
5. వ్యవసాయం, విద్యుదీకరణ, భూమి శిస్తు దోపిడీ
- నిధుల మళ్లింపు: 1956-68 మధ్య వ్యవసాయంపై ఆంధ్రలో రూ. 35.43 కోట్లు ఖర్చు చేయగా, తెలంగాణలో రూ. 15.66 కోట్లే ఖర్చు చేశారు. ఎరువుల పంపిణీలోనూ తెలంగాణకు ఎప్పుడూ 33.5% దాటలేదు.
- విద్యుదీకరణ: 1956-68 మధ్య గ్రామీణ విద్యుదీకరణ కోసం కేటాయించిన రూ. 38 కోట్లలో తెలంగాణకు దక్కింది కేవలం రూ. 10 కోట్లే.
- భూమి శిస్తు: 1962, 1967 చట్ట సవరణల ద్వారా ఆంధ్రలో భూమి శిస్తు తగ్గించి, తెలంగాణలోని 9 జిల్లాల్లో భారీగా పెంచారు.
6. ఉద్యోగాలు – ముల్కీ నిబంధనల ఉల్లంఘన
తెలంగాణ యువతకు అత్యంత తీవ్రమైన అన్యాయం నియామకాల్లో జరిగింది.
- అక్రమ నియామకాలు: తెలంగాణలో అర్హులున్నా, మే 1968 నాటికి 1,730 స్థానికేతరులకు అక్రమంగా ఉద్యోగాలు ఇచ్చారు. విద్యాశాఖలో ఒకేసారి 2500 మంది ఆంధ్రా టీచర్లను నియమించారు.
- జీ.ఓ 36 & కోర్టులు: ఉద్యమాల ఒత్తిడితో 21 జనవరి 1969న 22,000 మంది స్థానికేతరులను వెనక్కి పంపడానికి ప్రభుత్వం జీ.ఓ 36 (G.O. 36) ఇచ్చింది.
- సుప్రీంకోర్టు తీర్పు: అక్టోబర్ 3, 1972న ముల్కీ నిబంధనలు రాజ్యాంగబద్ధమే అని సుప్రీంకోర్టు చారిత్రక తీర్పు ఇచ్చింది.
- సర్వీసుల ఏకీకరణ & ప్రమోషన్లు: పీడబ్ల్యూడీ (PWD), విద్యుత్ బోర్డు, విద్యాశాఖలలో తెలంగాణ ఉద్యోగులకు ప్రమోషన్లు ఇవ్వకుండా, కింది స్థాయి స్కేళ్లలో నియమించి సీమాంధ్రులకు ఉన్నత పదవులు కట్టబెట్టారు.
7. మిగులు నిధులు & భూ బదలాయింపు
ఆదాయ, వ్యయాల దామాషా నిష్పత్తిని సీమాంధ్ర పాలకులు తుంగలో తొక్కారు. తెలంగాణ మిగులు నిధులను లెక్కగట్టడానికి పలు కమిటీలు ఏర్పడ్డాయి:
- కె. లలిత్ కమిటీ (జనవరి 24, 1969): రూ. 34.09 కోట్లు.
- జస్టిస్ వశిష్ట భార్గవ కమిటీ (ఏప్రిల్ 11, 1969 – అష్టసూత్ర పథకం ద్వారా): రూ. 28.34 కోట్లు.
- ప్రొఫెసర్ సి.హెచ్. హనుమంతరావు అంచనా: రూ. 117.45 కోట్లు. (టీఆర్సీ లెక్క రూ. 107.13 కోట్లుగా తేల్చింది). అంతేకాకుండా, ప్రాజెక్టుల ఆయకట్టు కింద ఉన్న తెలంగాణ ఆదివాసుల భూములను ఆంధ్ర ధనిక రైతులు కొల్లగొట్టారు.
💡 క్విక్ రివిజన్ వన్-లైనర్స్ (ఎగ్జామ్ బిట్స్)
- ఆదిలాబాద్ ఎం.పి మాధవరెడ్డి పార్లమెంటులో విశాలాంధ్ర వ్యతిరేక నివేదిక ఇచ్చిన తేదీ: 23 సెప్టెంబర్ 1955.
- పెద్ద మనుషుల ఒప్పందంపై సంతకాలు జరిగిన ప్రదేశం, తేదీ: ఢిల్లీలోని హైదరాబాద్ హౌజ్, ఫిబ్రవరి 20, 1956.
- ఉపముఖ్యమంత్రి పదవిని “ఆరోవేలు” తో పోల్చిన ముఖ్యమంత్రి: నీలం సంజీవరెడ్డి.
- పోచంపాడు ప్రాజెక్టు సామర్థ్యం కుదింపు: 260 TMCల నుంచి 66 TMCలకు.
- ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల (నివాస అర్హత) చట్టానికి రాష్ట్రపతి ఆమోదం: 7 డిసెంబర్ 1957.
- స్థానికేతరులను వెనక్కి పంపడానికి ప్రభుత్వం జారీ చేసిన ఉత్తర్వు: జీ.ఓ 36 (21 జనవరి 1969).
- ముల్కీ నిబంధనలు రాజ్యాంగబద్ధమే అని సుప్రీంకోర్టు తీర్పు ఇచ్చిన తేదీ: 3 అక్టోబర్ 1972.
- మిగులు నిధుల నిర్ధారణకు జనవరి 1969లో నియమించిన అధికారి: కె. లలిత్.
- అష్టసూత్ర పథకంలో భాగంగా వేసిన మిగులు నిధుల కమిటీ (1969): జస్టిస్ వశిష్ట భార్గవ కమిటీ (రూ. 28.34 కోట్లు).
- ప్రొఫెసర్ సి.హెచ్. హనుమంతరావు లెక్కల ప్రకారం వాస్తవ మిగులు నిధులు: రూ. 117.45 కోట్లు.
ముగింపు: ఫజల్ అలీ కమీషన్ నాడే హెచ్చరించినట్లు కేంద్ర ప్రభుత్వ ప్రత్యక్ష పర్యవేక్షణ లేకపోవడం వల్లే రక్షణలు ఉల్లంఘనకు గురయ్యాయి. ఆంధ్ర పాలకుల ఆధిపత్యం తెలంగాణ మనుగడనే ప్రమాదంలోకి నెట్టిందనే చారిత్రక సత్యానికి ఈ పరిణామాలే సాక్ష్యం. ఈ ఉల్లంఘనల పరంపరే అంతిమంగా 1969 ప్రత్యేక తెలంగాణ ఉద్యమానికి బీజం వేసింది.