తెలంగాణ ఉద్యమం (1968-1973): తొలిదశ పోరాటం, కీలక ఘట్టాలు మరియు చారిత్రక పరిణామాలు
1956లో కేవలం భాష ఆధారంగా రాష్ట్రాలను ఏకం చేయడం వల్ల, బ్రిటిష్ వలస పాలనలో అభివృద్ధి చెందిన ప్రాంతాల ఆధిపత్యం పెరిగి, తెలంగాణ వంటి ప్రాంతాలకు తీవ్ర అన్యాయం జరిగింది. దశాబ్దాల తరబడి పేరుకుపోయిన వివక్ష, నిధుల దోపిడీలపై అట్టడుగు స్థాయి నుంచి రగిలిన అగ్నిపర్వతమే 1968-69 నాటి తొలిదశ తెలంగాణ ఉద్యమం. భాష ఒక్కటే ప్రజలను కలిపి ఉంచలేదని యావత్ దేశానికి చాటిచెప్పిన ఈ చారిత్రక ఉద్యమ నేపథ్యం, విద్యార్థుల పోరాటాలు, రాజకీయ పరిణామాలు మరియు కేంద్ర ప్రభుత్వ పథకాల గురించి ఈ ఆర్టికల్లో సమగ్రంగా విశ్లేషించుకుందాం.
1. చారిత్రక నేపథ్యం – ఫజల్ అలీ కమీషన్ (SRC)
స్వాతంత్ర్యానంతరం భాషా ప్రయుక్త రాష్ట్రాల డిమాండ్లను పరిశీలించడానికి కేంద్ర ప్రభుత్వం 28 డిసెంబర్, 1953న జస్టిస్ ఫజల్ అలీ నేతృత్వంలో రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ కమీషన్ (SRC) ను నియమించింది.
- ఈ కమీషన్ 38,000 మైళ్లు ప్రయాణించి, 9,000 మందితో చర్చించి, సెప్టెంబర్ 30, 1955న నివేదిక సమర్పించింది.
- కేవలం “భాష ఏకైక ప్రాతిపదికగా రాష్ట్రాల ఏర్పాటు జరగకూడదు” అని కమీషన్ స్పష్టంగా నివేదించింది.
ప్రాంతీయ అస్తిత్వ ఉద్యమాలు – ఏర్పడిన కొత్త రాష్ట్రాలు:
సామాజిక, ఆర్థిక వైవిధ్యాలను పక్కనపెట్టి భాష ఆధారంగా రాష్ట్రాలను ఏర్పాటు చేయడం వల్ల పంజాబ్, మహారాష్ట్ర తదితర ప్రాంతాల్లో ఉద్యమాలు వచ్చాయి.
| బొంబాయి | గుజరాత్, మహారాష్ట్ర | 1960 |
| పంజాబ్ | హర్యానా | 1966 |
| – | హిమాచల్ ప్రదేశ్ | 1971 |
| మధ్యప్రదేశ్ | ఛత్తీస్గఢ్ | 2000 |
| ఉత్తరప్రదేశ్ | ఉత్తరాంచల్ (ఉత్తరాఖండ్) | 2000 (2009లో పేరు మార్పు) |
| బీహార్ | జార్ఖండ్ | 2000 |
తెలంగాణ ఉద్యమ ప్రత్యేకత: ఆంధ్ర, తెలంగాణ ప్రజలు ఒకే భాష మాట్లాడినప్పటికీ చారిత్రక, ఆర్థిక, సాంస్కృతిక వైవిధ్యాల వల్ల ఒకే రాష్ట్రంలో ఇమడలేకపోయారు. భాష వారిని కలిపి ఉంచలేకపోయింది.
2. 1968-69 రక్షణల ఉద్యమం – పాలకుల అహంకారం
ఈ ఉద్యమాన్ని రాజకీయ నాయకులు ప్రారంభించలేదు. సీమాంధ్రుల దోపిడీని నిరసిస్తూ విద్యార్థులు, ఉద్యోగులు దీనికి ఊపిరిపోశారు.
- పాల్వంచ ఘటన: కొత్తగూడెం పవర్ స్టేషన్లో 1400 ఉద్యోగాలకు గాను తెలంగాణ వారికి కేవలం 200 ఇచ్చి, అందులోంచి 1968లో 175 మందిని తొలగించడంతో ఉద్యమం మొదలైంది. నవంబర్ 1968లో ఎన్.జి.ఓ. (NGO) లు భారీ ఆందోళన చేపట్టారు.
- పాలకుల వెటకారం: కోట్ల రూపాయల తెలంగాణ మిగులు నిధులపై అసెంబ్లీలో ప్రశ్నిస్తే, నాటి ముఖ్యమంత్రి కాసు బ్రహ్మానంద రెడ్డి “పాత కోట్లా? కొత్త కోట్లా (తొడుక్కునే కోట్లు)” అని వెటకారం చేశారు.
- టర్నింగ్ పాయింట్: జనవరి 3, 1969న “కార్పొరేషన్లు, స్వయంప్రతిపత్తి గల సంస్థలలో స్థానిక రిజర్వేషన్లు వర్తించవు” అని హైకోర్టు తీర్పునిచ్చింది. దీంతో రక్షణల ఉద్యమం కాస్తా ఉస్మానియా విద్యార్థుల ఆధ్వర్యంలో ‘ప్రత్యేక రాష్ట్ర పోరాటం’ గా రూపాంతరం చెందింది.
3. విద్యార్థుల పోరాటం & తెలంగాణ ప్రజా సమితి (TPS)
1967లో ఉస్మానియా వైస్ ఛాన్సలర్ (VC) డి.ఎస్.రెడ్డిని తొలగించి ప్రభుత్వం డా. పిన్నమనేని నరసింహారావును నియమించడంతో విద్యార్థుల ఆందోళన మొదలైంది. ప్రభుత్వం విద్యార్థులను రెండుగా చీల్చినప్పటికీ, వి. మల్లికార్జున్ నాయకత్వంలోని ‘విద్యార్థి కార్యాచరణ సమితి’ జనవరి 15 నుంచి ప్రత్యేక రాష్ట్ర సాధనకై ఉద్యమించింది.
తెలంగాణ ప్రజా సమితి ఆవిర్భావం:
- ఫిబ్రవరి 18, 1969న ఎ. మదన్ మోహన్ కన్వీనర్గా ‘తెలంగాణ పీపుల్స్ కన్వెన్షన్’ ఏర్పడింది. (తర్వాత మార్చి 25న ఇది తెలంగాణ ప్రజా సమితి (TPS) గా మారింది).
- రాజకీయ పలుకుబడి కోసం అధిష్ఠానం మే 22, 1969న డా. మర్రి చెన్నారెడ్డికి TPS బాధ్యతలు అప్పగించింది.
రక్తసిక్త ఘట్టాలు & అమరవీరుల స్థూపం:
- మే 1 (కోర్కెల దినం): బంద్, హైదరాబాద్లో కాల్పులు.
- జూన్ 3 (చీకటి రోజు): పోలీసుల విచ్చలవిడి కాల్పుల్లో 20 మందికి పైగా మృతి.
- నిర్బంధకాండ: 70,000 మంది అరెస్టు, 3266 సార్లు లాఠీఛార్జి. పోలీసు కాల్పుల్లో 350 మందికి పైగా మరణించారని జె. ఈశ్వరిబాయి అసెంబ్లీలో వెల్లడించారు. జూలైలో హోంమంత్రి జలగం వెంగళరావు తీవ్ర నిర్బంధం ప్రయోగించారు.
- స్థూప నిర్మాణం: ఫిబ్రవరి 23, 1970న మేయర్ లక్ష్మినారాయణ గన్పార్క్లో అమరవీరుల స్థూపానికి శంకుస్థాపన చేశారు.
4. కేంద్ర ప్రభుత్వ స్పందన – అష్టసూత్ర పథకం
ఉద్యమ తీవ్రతను గమనించిన ప్రధాని ఇందిరాగాంధీ జూన్ 3, 1969 రాత్రి హైదరాబాద్ విచ్చేసి, ప్రత్యేక రాష్ట్రాన్ని నిరాకరిస్తూ రక్షణల అమలు కోసం ఏప్రిల్ 11న “అష్టసూత్ర పథకాన్ని” ప్రకటించారు.
- దీనిలో భాగంగా మిగులు నిధుల కోసం జస్టిస్ వశిష్ట భార్గవ్ కమిటీ, రక్షణల అమలు సూచనల కోసం జస్టిస్ కె.ఎన్.వాంఛూ కమిటీ ఏర్పాటయ్యాయి.
- TPS అఖండ విజయం: 1971 లోక్సభ మధ్యంతర ఎన్నికల్లో తెలంగాణ ప్రజాసమితి 14 స్థానాలకు గాను 10 స్థానాలు (47% ఓట్లతో) గెలుచుకుంది.
- విలీనం: అయితే ఆరు సూత్రాల ప్రతిపాదనకు కేంద్రం అంగీకరించిందన్న నెపంతో సెప్టెంబర్ 18, 1971న TPS కాంగ్రెస్లో విలీనమైంది. దీన్ని వ్యతిరేకిస్తూ ఈశ్వరీ బాయి తదితరులు “సంపూర్ణ తెలంగాణ ప్రజాసమితి”ని స్థాపించారు.
5. జై ఆంధ్ర ఉద్యమం – ఆరు సూత్రాల పథకం (1973)
అక్టోబర్ 3, 1972న ముల్కీ నిబంధనలు రాజ్యాంగబద్ధమేనని సుప్రీంకోర్టు చరిత్రాత్మక తీర్పు ఇవ్వగానే సీమాంధ్రలో ‘జై ఆంధ్ర ఉద్యమం’ చెలరేగింది.
- పంచ సూత్ర పథకం: నవంబర్ 27, 1972న ఇందిరా గాంధీ దీన్ని ప్రకటించారు (దీని ప్రకారం ముల్కీ గడువు జంటనగరాల్లో 1977, జిల్లాల్లో 1980కి పరిమితం).
- ఆరు సూత్రాల పథకం: పంచ సూత్రాలతో ఆంధ్ర నేతలు శాంతించకపోవడంతో, పి.వి. నరసింహారావు ముఖ్యమంత్రి పదవికి రాజీనామా చేశారు. తెలంగాణ రక్షణలను సమూలంగా రద్దు చేస్తూ సెప్టెంబర్ 21, 1973న ఆరు సూత్రాల పథకం ప్రకటించారు.
- నష్టం: దీంతో తెలంగాణకు ఉన్న ఏకైక చట్టబద్ధ వేదిక ‘రీజనల్ కమిటీ’ మరియు ‘ముల్కీ నిబంధనలు’ శాశ్వతంగా రద్దయ్యాయి. స్థానిక రిజర్వేషన్ల పేరిట నివాస అర్హత 15 ఏళ్ల నుంచి 4 ఏళ్లకు కుదించబడింది.
ముగింపు: రాజకీయ నాయకుల పదవీ కాంక్ష ముందు ప్రజల హక్కులు బలి కావడంతో ఉమ్మడి రాష్ట్రంలో తెలంగాణ ఒక వలస ప్రాంతంగా మారింది. చట్టబద్ధ వేదికలు రద్దయినా, ప్రజల అస్తిత్వ కాంక్ష చావలేదు. ఆ అసంతృప్తే యువకులను సాయుధ పోరాటాల (నక్సలిజం) వైపు మళ్లించింది. అదే నిద్రాణమైన ఆకాంక్ష దశాబ్దాల తర్వాత 1996లో మలిదశ ప్రత్యేక రాష్ట్ర ఉద్యమానికి పునాదిగా మారింది.
💡 క్విక్ రివిజన్ వన్-లైనర్స్ (ఎగ్జామ్ బిట్స్)
- తెలంగాణ రాష్ట్ర సాధన కోసం ప్రధానంగా ఉద్యమం తలెత్తిన సంవత్సరం: 1968.
- జస్టిస్ ఫజల్ అలీ నేతృత్వంలో రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ కమీషన్ (SRC) ఏర్పాటైన తేదీ: 28 డిసెంబర్, 1953.
- రాష్ట్రాల ఏర్పాటుకు ‘భాష’ ఏకైక ప్రాతిపదిక కాకూడదని నివేదించిన కమీషన్: ఫజల్ అలీ కమీషన్ (SRC).
- ఇటలీలో ఉత్తర-దక్షిణ ప్రాంతాల వివక్షను వ్యతిరేకించి, చారిత్రక దృష్టితో చూడాలన్న నాయకుడు: ఆంటోనియో గ్రాంస్కీ.
- తెలంగాణ రక్షణల ఉద్యమం మొట్టమొదట ప్రారంభమైన ప్రాంతం: పాల్వంచ (కొత్తగూడెం పవర్ స్టేషన్).
- కార్పొరేషన్లలో స్థానిక రిజర్వేషన్లు వర్తించవని హైకోర్టు తీర్పు ఇచ్చిన తేదీ: 3 జనవరి, 1969.
- తెలంగాణ పీపుల్స్ కన్వెన్షన్ కు తొలి కన్వీనర్: ఎ. మదన్ మోహన్ (18 ఫిబ్రవరి, 1969).
- తెలంగాణ ప్రజా సమితి (TPS) అధ్యక్షుడిగా డా. మర్రి చెన్నారెడ్డి బాధ్యతలు: మే 22, 1969.
- తెలంగాణ ఉద్యమకారులపై కాల్పులు జరిపిన ‘చీకటి రోజు’: జూన్ 3, 1969.
- గన్పార్క్లో అమరవీరుల స్థూపానికి శంకుస్థాపన చేసిన మేయర్: లక్ష్మినారాయణ (ఫిబ్రవరి 23, 1970).
- ప్రధాని ఇందిరాగాంధీ పార్లమెంటులో ‘అష్టసూత్ర పథకాన్ని’ ప్రకటించిన తేదీ: 1969 ఏప్రిల్ 11.
- 1971 లోక్సభ ఎన్నికల్లో తెలంగాణ ప్రజా సమితి (TPS) గెలుచుకున్న స్థానాలు: 14 స్థానాలకు గాను 10 స్థానాలు.
- ఉమ్మడి రాష్ట్రంలోనూ ముల్కీ నిబంధనలు చెల్లుతాయని సుప్రీంకోర్టు తీర్పు ఇచ్చిన తేదీ: 1972 అక్టోబర్ 3.
- ముల్కీ తీర్పును వ్యతిరేకిస్తూ తెలంగాణ రక్షణలు రద్దు చేయాలని సీమాంధ్రలో వచ్చిన ఉద్యమం: జై ఆంధ్ర ఉద్యమం.
- తెలంగాణ రక్షణలను (ముల్కీ, రీజనల్ కమిటీ) పూర్తిగా రద్దు చేస్తూ తెచ్చిన పథకం: ఆరు సూత్రాల పథకం (సెప్టెంబర్ 21, 1973).