తెలంగాణ ప్రాంతీయ కమిటీ (TRC): ఆవిర్భావం, పనితీరు మరియు రద్దు (1958 – 1973)
1956లో పెద్ద మనుషుల ఒప్పందం ద్వారా ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పడినప్పుడు, ఉమ్మడి రాష్ట్రంలో సీమాంధ్రుల ఆధిపత్యం, దోపిడీ పట్ల తెలంగాణ ప్రజల్లో ఉన్న భయాలను పోగొట్టడానికి, వారి ఆర్థిక మరియు విద్యా ప్రయోజనాలను కాపాడటానికి ఒక చట్టబద్ధ సంస్థ ఏర్పాటు అనివార్యమైంది. ఆ లక్ష్యంతోనే ‘తెలంగాణ ప్రాంతీయ కమిటీ (Telangana Regional Committee – TRC)’ ఆవిర్భవించింది.
‘తెలంగాణ ప్రజల వాణి’గా ప్రారంభమైన ఈ కమిటీ ఎదుర్కొన్న సవాళ్లు, సాధించిన విజయాలు మరియు చివరికి 1973లో ఆరు సూత్రాల పథకం ద్వారా రద్దయిన చారిత్రక నేపథ్యాన్ని ఈ ఆర్టికల్ సమగ్రంగా వివరిస్తుంది.
1. చారిత్రక నేపథ్యం & స్ఫూర్తి
ఈ కమిటీ ఏర్పాటు వెనుక కొన్ని జాతీయ, అంతర్జాతీయ చారిత్రక పరిణామాల స్ఫూర్తి ఉంది.
- అంతర్జాతీయ స్ఫూర్తి: 1707లో స్కాట్లాండ్, ఇంగ్లాండ్ విలీనమై ‘గ్రేట్ బ్రిటన్’ ఏర్పడినప్పుడు, బ్రిటిష్ పార్లమెంట్ స్కాట్లాండ్ రక్షణ కోసం ‘స్కాటిష్ స్థాయి సంఘం’ (Scottish Standing Committee) ఏర్పాటు చేసింది.
- జాతీయ స్ఫూర్తి: 1949లో మద్రాస్ రాష్ట్రంలో రాయలసీమ రక్షణకు ‘సీడెడ్ డిస్ట్రిక్టు ఎకనామిక్ డెవలప్మెంట్’ పేరిట అభివృద్ధి బోర్డ్ ఏర్పడింది.
- ఎస్.ఆర్.సి (SRC) పరిశీలన: పశ్చిమ బెంగాల్ మరియు బీహార్ ముఖ్యమంత్రులు తమ రాష్ట్రాలను కలిపి, అభివృద్ధికి ‘ప్రాంతీయ సంఘాలు’ అడగడం కూడా దీనికి ప్రేరణగా నిలిచింది.
2. తెలంగాణ ప్రాంతీయ కమిటీ (TRC) ఆవిర్భావం – చట్టబద్ధత
- పెద్ద మనుషుల ఒప్పందం (1956): ఫిబ్రవరి 20న ఢిల్లీలోని హైద్రాబాద్ హౌజ్లో జరిగిన ఒప్పందంలోని 14 అంశాలలో 9వ అంశంగా ‘తెలంగాణ ప్రాంతీయ మండలి’ ప్రతిపాదించబడింది.
- చట్టబద్ధత: ఒప్పందానికి చట్టబద్ధత కల్పిస్తూ పార్లమెంట్ ఆమోదించిన ‘నోట్ ఆన్ సేఫ్ గార్డ్స్’ (Note on Safeguards) బిల్లు, 1956 ఆగస్ట్ 31న రాష్ట్రపతి ఆమోదంతో చట్టమై, ఇది ‘తెలంగాణ ప్రాంతీయ కమిటీ’ గా మారింది.
- 7వ రాజ్యాంగ సవరణ (1956): దీని ద్వారా ప్రాంతీయ కమిటీల ఏర్పాటుకు రాష్ట్రపతికి అధికారం దక్కింది. ఆంధ్రప్రదేశ్కు 1958లో రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు ద్వారా కమిటీ ఏర్పడింది.
- కార్యవర్గం: తొలి సీఎం నీలం సంజీవరెడ్డి దీన్ని పట్టించుకోలేదు. రెండో సీఎం దామెదరం సంజీవయ్య కాలంలో 1960లో ఈ కమిటీ ప్రాణం పోసుకుంది.
3. కమిటీ నిర్మాణం & పనితీరు
నిర్మాణం:
- సభ్యులు (మొత్తం 20 మంది): 9 మంది ఎమ్మెల్యేలు, 6 మంది ఎమ్మెల్యే/ఎంపీలు, 5 మంది శాసన సభ్యులు కాని వారు. తెలంగాణ మంత్రులందరూ పదవీరీత్యా సభ్యులు.
- ఎన్నిక: చైర్మన్ & డిప్యూటీ చైర్మన్లను తెలంగాణకు చెందిన 105 మంది ఎమ్మెల్యేలు బహిరంగ ఓటింగ్ ద్వారా ఎన్నుకుంటారు.
- తొలి చైర్మన్: కె. అచ్యుతరెడ్డి (కాంగ్రెస్ – 63 ఓట్లు) (కమ్యూనిస్ట్ అభ్యర్థి రావి నారాయణ రెడ్డిపై గెలిచారు).
- తొలి డిప్యూటీ చైర్ పర్సన్: మాసుమా బేగం (ఏకగ్రీవం).
పనితీరు & ఉపసంఘాలు: చైర్మన్ అధ్యక్షతన అసెంబ్లీ భవనంలో సమావేశాలు రహస్యంగా జరుగుతాయి (కోరం 1/3 వంతు). బిల్లులను లోతుగా చర్చించడానికి 3 స్థాయి ఉపసంఘాలున్నాయి (స్థానిక పాలన, ప్రజారోగ్య, విద్యా మరియు అభివృద్ధి). ప్రతి ఉపసంఘంలో 9 మంది సభ్యులు, కోరం 4గురు ఉంటారు.
4. అధికారాలు & విధులు
TRC ప్రధానంగా ఈ కింది అంశాలపై నియంత్రణ, సిఫార్సులు చేసే అధికారాలను కలిగి ఉంది:
- తెలంగాణ వ్యవసాయ భూముల అమ్మకాలపై నియంత్రణ (ఆమోదం తప్పనిసరి).
- తెలంగాణకు చెందిన ఆర్థికేతర బిల్లులను (ప్రాంతీయ బిల్లులు) అసెంబ్లీలో ప్రవేశపెట్టే ముందు TRC ఆమోదం పొందాలి. సందిగ్ధత వస్తే గవర్నర్దే తుది నిర్ణయం.
- ప్రణాళిక, స్థానిక సంస్థల అభివృద్ధి, ప్రాథమిక/మాధ్యమిక విద్యాభివృద్ధి, విద్యా సంస్థల్లో ప్రవేశాల నియంత్రణ, మద్యపాన నిషేధం, ఉద్యోగ నియామకాల పరిశీలన.
5. ఆంధ్ర పాలకుల నిర్లక్ష్యం – TRC పోరాటం మరియు రద్దు
నిర్లక్ష్యం & పోరాటం: తొలి చైర్మన్ కె. అచ్యుతరెడ్డి, రెండో అధ్యక్షుడు హయగ్రీవాచారి ఫిర్యాదులను ఆంధ్ర నాయకత్వం పట్టించుకోలేదు. 1964లో తెలంగాణ సెకండరీ స్కూళ్లలో ఉపాధ్యాయుల కొరత తీర్చడానికి మిగులు నిధులు వాడమని TRC కోరగా, ప్రభుత్వం నిధులు లేవని చెప్పింది. అయితే, 1961 – 66 మధ్య 30.54 కోట్ల మిగులు నిధులు ఉన్నాయని స్వయంగా గవర్నరే అసెంబ్లీలో వాస్తవం చెప్పారు.
అయినా TRC పోరాడి, 1961 – 63 మధ్య మిగులు నిధులతో ‘తెలంగాణ ప్రాంతీయ కమిటీ పథకాలు’ తెచ్చింది. ఇందులో భాగంగా ఉస్మానియా వర్సిటీకి 3 కోట్లు మంజూరు చేసింది.
రద్దు: ఆంధ్ర పాలకుల ఒప్పందాల ఉల్లంఘనలతో 1969లో ‘జై తెలంగాణ’ ఉద్యమం వచ్చింది. దీనికి పరిష్కారంగా 1969 ఏప్రిల్ 11న ప్రధాని ఇందిరాగాంధీ ‘అష్టసూత్ర పథకం’ (దీనిలో TRC అధికారాల పెంపు ఉంది) తెచ్చారు.
కానీ, 1972లో ముల్కీ నిబంధనలు చట్టబద్ధమే అని సుప్రీంకోర్టు తీర్పు ఇవ్వడంతో ఆంధ్రాలో ‘జై ఆంధ్ర’ ఉద్యమం మొదలైంది. ఫలితంగా 1973 సెప్టెంబర్ 21న కేంద్రం తెచ్చిన ‘ఆరు సూత్రాల పథకం’ తో ముల్కీ నిబంధనలతో పాటు తెలంగాణ ప్రాంతీయ కమిటీ (TRC) కూడా శాశ్వతంగా రద్దయింది.
💡 క్విక్ రివిజన్ వన్-లైనర్స్ (ఎగ్జామ్ బిట్స్)
- స్కాట్లాండ్ రక్షణ కమిటీ (1707): ‘స్కాటిష్ స్థాయి సంఘం’.
- మద్రాస్ రాష్ట్రంలో రాయలసీమ రక్షణ బోర్డ్ (1949): ‘సీడెడ్ డిస్ట్రిక్టు ఎకనామిక్ డెవలప్మెంట్’.
- TRC ఏర్పాటుకు కారణమైన పెద్ద మనుషుల ఒప్పంద అంశం: 9వ అంశం.
- TRC కి చట్టబద్ధత కల్పించిన పార్లమెంట్ బిల్లు: ‘నోట్ ఆన్ సేఫ్ గార్డ్స్’ (1956 ఆగస్ట్ 31న రాష్ట్రపతి ఆమోదం).
- TRC కి రాజ్యాంగబద్ధత కల్పించిన సవరణ: 7వ రాజ్యాంగ సవరణ (1956).
- ఆంధ్రప్రదేశ్లో TRC ఏర్పాటైన ఉత్తర్వు: 1958 రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు.
- TRC కి కార్యవర్గాన్ని నియమించిన తొలి ముఖ్యమంత్రి: దామెదరం సంజీవయ్య (1960).
- TRC సభ్యుల సంఖ్య: 20 మంది.
- తెలంగాణ ప్రాంతీయ కమిటీ తొలి చైర్మన్: కె. అచ్యుతరెడ్డి (1960 – 64).
- TRC తొలి డిప్యూటీ చైర్ పర్సన్: మాసుమా బేగం.
- TRC ఏర్పాటు చేసిన స్థాయి ఉపసంఘాల సంఖ్య: 3.
- మిగులు నిధులపై (1961 – 66 మధ్య 30.54 కోట్లు) వాస్తవాన్ని అసెంబ్లీలో చెప్పింది: రాష్ట్ర గవర్నర్.
- TRC ఉస్మానియా వర్సిటీకి మంజూరు చేసిన నిధులు: 3 కోట్లు (విద్యుత్ బోర్డ్ బాండ్లలో ఉంచి వడ్డీతో అభివృద్ధి).
- ముల్కీ నిబంధనలు చట్టబద్ధమే అని సుప్రీంకోర్టు తీర్పు ఇచ్చిన సంవత్సరం: 1972.
- TRC ని రద్దు చేసిన పథకం మరియు తేదీ: ‘ఆరు సూత్రాల పథకం’ (1973 సెప్టెంబర్ 21).
ముగింపు: ఒక చారిత్రక అవసరంగా, తెలంగాణ ప్రజల రక్షణ కవచంగా ఏర్పాటైన తెలంగాణ ప్రాంతీయ కమిటీ, నిధుల సాధనలో కొంతమేర విజయం సాధించినప్పటికీ, ఉమ్మడి రాష్ట్రంలో సీమాంధ్ర పాలకుల పక్షపాత వైఖరి వల్ల తన పూర్తి లక్ష్యాలను సాధించలేకపోయింది. ఈ కమిటీ వైఫల్యమే తదనంతర కాలంలో ప్రత్యేక తెలంగాణ సాధన ఉద్యమానికి ప్రధాన చోదక శక్తిగా మారింది.