నిజాం రాష్ట్రంలో జాతీయోద్యమం – ఆసఫ్జాహీ స్థాపన నుండి ఆపరేషన్ పోలో వరకు సమగ్ర చారిత్రక విశ్లేషణ
నమస్కారం! చరిత్రను లోతుగా అధ్యయనం చేసే విద్యార్థులకు, పోటీ పరీక్షలకు సన్నద్ధమయ్యే అభ్యర్థులకు మరియు చరిత్ర పట్ల ఆసక్తి ఉన్న ప్రతి ఒక్కరికీ ఈ బ్లాగ్ పోస్ట్ ఒక అద్భుతమైన స్టడీ గైడ్.
హైదరాబాద్ సంస్థానంలో జాతీయోద్యమం రాత్రికి రాత్రే పుట్టుకురాలేదు. ఒకవైపు బ్రిటీష్ వారి పాలనలో ఉన్న భారతదేశం స్వాతంత్ర్యం కోసం పోరాడుతుంటే, దేశ నడిబొడ్డున ఉన్న హైదరాబాద్ సంస్థాన ప్రజలు అటు బ్రిటీష్ సామ్రాజ్యవాదానికి, ఇటు నిజాం నిరంకుశత్వానికి వ్యతిరేకంగా ద్విముఖ పోరాటం చేయాల్సి వచ్చింది. ఆసఫ్జాహీ రాజ్య స్థాపన దగ్గరి నుండి, స్టేట్ కాంగ్రెస్ ఆవిర్భావం, రజాకార్ల దౌర్జన్యాలు, ఎం.ఐ.ఎం కుతంత్రాలు, మరియు అంతిమంగా సర్దార్ పటేల్ ఉక్కు సంకల్పంతో జరిగిన “ఆపరేషన్ పోలో” వరకు ప్రతి చారిత్రక ఘట్టాన్ని ఇక్కడ మనం సవివరంగా తెలుసుకుందాం.
1. ఆసఫ్జాహీ రాజ్య స్థాపన – భౌగోళిక, సామాజిక పరిస్థితులు
హైదరాబాద్ సంస్థానపు పరిస్థితులను అర్థం చేసుకోవాలంటే దాని పునాదులు తెలుసుకోవాలి. మొఘల్ చక్రవర్తి ఔరంగజేబు వద్ద ప్రాపకం సంపాదించి దక్కన్ సుబేదారుగా వచ్చిన ‘నిజాముల్ ముల్క్ ఆసఫ్ జాహీ’ (చిన్ ఖిలీజ్ ఖాన్) ఈ ఆసఫ్జాహీ వంశ స్థాపకుడు. ఔరంగజేబు మరణం తర్వాత ఢిల్లీ సుల్తాన్ ‘మహ్మద్ షా’ అసమర్థతను ఆసరాగా చేసుకొని, 1724లో హైదరాబాద్లో ఆసఫియా రాజ్యాన్ని స్థాపించి స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకున్నాడు.
భౌగోళిక విస్తీర్ణం మరియు జనాభా: భారతదేశంలోని స్వదేశీ సంస్థానాలన్నింటిలో హైదరాబాద్ అతి పెద్దది. దీని విస్తీర్ణం 82,698 చదరపు మైళ్ళు (ఇంగ్లాండ్, స్కాట్లాండ్ దేశాల రెండింటి విస్తీర్ణం కంటే ఎక్కువ). భారత భూభాగం మధ్యలో ఉండటం వల్ల దీనిని “భారతదేశ ఉదరపు అంతర్భాగం” (Abdomen of India) అని వర్ణించారు. మొత్తం జనాభా సుమారు 16.33 మిలియన్లు కాగా, అందులో హిందువులు 13.31 మిలియన్లు (81%), ముస్లింలు 2.09 మిలియన్లు (10.5%).
ప్రాంతీయ, భాషా విభజనలు: ఈ సంస్థానం భాషా ప్రాతిపదికన ప్రధానంగా మూడు ప్రాంతాలుగా ఉండేది: తెలంగాణ (తెలుగు – 10 మిలియన్లు), మరాఠ్వాడా (మరాఠీ – 4 మిలియన్లు), కర్ణాటక (కన్నడ – 2 మిలియన్లు). ఉర్దూ/హిందుస్థానీ మాట్లాడేవారు 2 మిలియన్లు ఉండేవారు. విస్తీర్ణంలో సగం తెలంగాణదే (9 జిల్లాలు, వరంగల్, మెదక్ సుబాలు).
సామాజిక రుగ్మతలు & విద్యాపరమైన వివక్ష: 81% ఉన్న హిందువులు వ్యవసాయంపై ఆధారపడి గ్రాల్లలో జీవిస్తుంటే, ముస్లింలు పట్టణాల్లో ఉంటూ ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలు పొందేవారు. సమాజంలో ‘బగేలా’, ‘బేగారి’ (వెట్టిచాకిరీ) వంటి దారుణమైన వ్యవస్థలు ఉండేవి. విద్యా వ్యవస్థలో అత్యంత దారుణమైన వివక్ష ఉండేది. అక్షరాస్యత కేవలం 4.8%. ఉర్దూను బలవంతంగా బోధనా మాధ్యమంగా రుద్దడంతో 89% స్థానిక భాషల ప్రజలు విద్యకు దూరమయ్యారు. ఫలితంగా ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో ముస్లింలదే సింహభాగం.
నిజాం నవాబు వ్యక్తిత్వం & సంపద: నిజాం నవాబు ప్రపంచంలోనే అత్యంత ధనవంతుడు. నగలు, వజ్రాల విలువే 6000 మిలియన్లు. 5 మిలియన్ ఎకరాల సొంత భూమి (సర్ఫేఖాస్) ఉండేది. ఇంత సంపద ఉన్నా ఆయన అత్యంత పొదుపరి (పిసినారి). 1857 సిపాయిల తిరుగుబాటులో బ్రిటీష్ వారికి అండగా నిలిచినందుకు 1918లో బ్రిటీష్ వారు ఆయనకు “నిజాం ప్రభువరేణ్యులు” (His Exalted Highness) మరియు “విశ్వాస పాత్రుడైన మిత్రుడు” (Faithful Ally) అనే బిరుదులు ఇచ్చారు.
2. తొలి రాజకీయ చైతన్యం – సాంస్కృతిక సంస్థలు
ప్రజల్లో తొలి చైతన్యం 1883 నాటి ‘చాందా రైల్వే ఉద్యమం’ తో రగిలింది. హైదరాబాద్ నుంచి వాడి (Wadi) వరకు ఉన్న రైల్వే లైనును చాందా వరకు పొడిగించే క్రమంలో, బ్రిటీష్ కంపెనీకి పెట్టుబడి అప్పగించడాన్ని అఘోరనాథ్ ఛటోపాధ్యాయ, ముల్లా అబ్దుల్ ఖయ్యూం లాంటి ప్రముఖులు తీవ్రంగా వ్యతిరేకించి, ‘స్వదేశీ’ భావనకు శ్రీకారం చుట్టారు.
ఆ తర్వాత 1892లో ఆర్య సమాజం (శుద్ధి ఉద్యమం), 1895లో గణేష్ ఉత్సవాలు, 1906లో వివేకవర్ధిని పాఠశాల (కేశవరావు కోరట్కర్), 1901లో శ్రీ కృష్ణదేవరాయ ఆంధ్ర భాషా నిలయం వంటివి ప్రజల్లో సాంస్కృతిక చైతన్యం తెచ్చాయి. 1909లో నాసిక్ కలెక్టర్ జాక్సన్ హత్యతో ఉలిక్కిపడ్డ నిజాం, ‘గస్తీ నిషాన్ 53’ అనే చీకటి ఫర్మానా తెచ్చి ప్రజల సభలు, సమావేశాలపై కఠిన ఆంక్షలు విధించాడు.
ఉస్మానియా వందేమాతరం ఉద్యమం (1938): 1919లో ఉస్మానియా వర్సిటీని ఉర్దూ మాధ్యమంగా స్థాపించారు. 1938లో హాస్టళ్లలో హిందూ విద్యార్థులు వందేమాతరం పాడటాన్ని నిషేధించగా, విద్యార్థులు సమ్మెకు దిగారు. వర్సిటీలన్నీ వారిని బహిష్కరించగా, కేవలం నాగపూర్ యూనివర్సిటీ వీసీ ‘కేదార్’ గారు మాత్రమే ధైర్యంగా వారికి ఆశ్రయం కల్పించారు.
3. హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ ఆవిర్భావం & నిషేధం
దేశవ్యాప్తంగా వీస్తున్న జాతీయోద్యమ పవనాలు, 1938 హరిపురా కాంగ్రెస్ స్ఫూర్తితో.. మత ప్రమేయం లేని జాతీయ దృక్పథంతో “హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్” ఆవిర్భవించింది.
- స్థాపన: 1938 జనవరి 29న రావి నారాయణరెడ్డి, రామకిషన్ దూత్ (కన్వీనర్) తదితరుల చొరవతో స్థాపనకు నిర్ణయం. తాత్కాలిక కార్యవర్గంలో బూర్గుల రామకృష్ణారావు తదితరులు ఉన్నారు.
- నిజాం నిషేధం: మొదటి మహాజన సభను 1938 సెప్టెంబర్ 9న జరపాలని నిర్ణయించగా, ఇది మతపాక్షిక సంస్థ అని, బయటి సంస్థలతో సంబంధం ఉందని సాకులు చెబుతూ సరిగ్గా రెండు రోజుల ముందు (సెప్టెంబర్ 7న) నిజాం దీనిపై కఠినమైన నిషేధం విధించాడు. పుట్టకముందే ఒక సంస్థను నిషేధించడం చరిత్రలో ఇదే తొలిసారి.
సత్యాగ్రహ సన్నాహాలు & మానిఫెస్టో: నిజాం ఆరోపణలను కాంగ్రెస్ ధీటుగా తిప్పికొట్టింది. “మత సంస్థల్లో సభ్యులుగా ఉన్నవారు కాంగ్రెస్కు అనర్హులు” అని నిబంధన ఉన్నప్పుడు మతపాక్షికం ఎలా అవుతుందని ప్రశ్నించింది. మహాత్మా గాంధీ, జవహర్లాల్ నెహ్రూ, సుభాష్ చంద్రబోస్ ల ఆశీస్సులతో, 1938 అక్టోబర్ 24న శ్రీ గోవిందరావ్ నానల్ నాయకత్వంలో స్టేట్ కాంగ్రెస్ అధికారికంగా స్థాపించబడినట్లు ప్రకటించి, పుత్లీబౌలి వద్ద సత్యాగ్రహం ప్రారంభించారు. ఈ సందర్భంగా నానల్ ఒక ‘మానిఫెస్టో’ విడుదల చేస్తూ, నిజాం ఛత్రచ్ఛాయలో ‘బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వ స్థాపనే’ తమ లక్ష్యమని కుండబద్దలు కొట్టారు.
అయితే, హిందూ మహాసభ, ఆర్య సమాజాలు కూడా అదే సమయంలో సత్యాగ్రహాలు చేస్తుండటంతో, నిజాం దీనికి మతపరమైన వక్రభాష్యం చెబుతాడని పసిగట్టిన గాంధీజీ.. 1938 డిసెంబర్ 24న సత్యాగ్రహాన్ని ఆపివేయించారు.
4. బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వం – ఎం.ఐ.ఎం (MIM) వైఖరి
బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వం అంటే కార్యనిర్వాహక వర్గం ప్రజలచే ఎన్నికైన శాసనసభకు బాధ్యత వహించడం. ఇందులో రాజు కేవలం నామమాత్రపు అధినేత. కాంగ్రెస్ దీనికోసం ప్రాథమిక హక్కులు, పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్ ఏర్పాటు, మరియు రాజీలో భాగంగా తాత్కాలికంగా ముస్లింలకు 15%, హరిజనులకు 33% రిజర్వేషన్లు అంగీకరించింది.
కానీ, ఇత్తెహాదుల్ ముస్లిమీన్ (MIM) దీనిని తీవ్రంగా వ్యతిరేకించింది. 1927లో ఒక సాంస్కృతిక సంస్థగా పుట్టిన MIM, బహదూర్ యార్ జంగ్ నాయకత్వంలో రాజకీయ రూపం దాల్చింది. “అనల్ మాలిక్” (మనమే పాలకులం) అనే నినాదంతో, కేవలం 8% ఉన్న ముస్లింలు రాజ్యాధికారాన్ని గుత్తాధిపత్యం చేయాలని చూసింది. నిజాం కేవలం ఒక ప్రతీక మాత్రమేనని, బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వం వస్తే తమ ప్రాధాన్యత పోతుందని వాదించింది. 1946లో ఖాసిం రజ్వీ MIM అధ్యక్షుడు అయ్యాక, కాంగ్రెస్ “హిందూ రాజ్య స్థాపనకు” యత్నిస్తోందని విషప్రచారం చేశాడు.
5. నామమాత్రపు రాజ్యాంగ సంస్కరణలు – కాంగ్రెస్పై నిషేధం ఎత్తివేత
ప్రజల దృష్టి మరల్చడానికి నిజాం ప్రభుత్వం ఎప్పటికప్పుడు బూటకపు సంస్కరణలు తెచ్చేది. 1893లో 21 మందితో తొలి శాసనసభ, 1918లో సర్ అలీ ఇమాం ప్రధానిగా బాలముకుంద్ కమిటీ, 1919లో బాబే హుకుమాత్ (కార్యనిర్వాహక మండలి) ఏర్పాటయ్యాయి.
1938లో ‘అరవముదు అయ్యంగార్ కమిటీ’ వేయగా, బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వం ఊసే ఎత్తకుండా కేవలం వృత్తి ప్రాతిపదికన శాసనసభను సూచించింది. మహాత్మా గాంధీ ఈ సంస్కరణలను “తిరోగమనానికి దారితీసేవి” అని, నెహ్రూ “భూస్వామ్య తత్వానికి అద్దం పట్టేవి” అని తీవ్రంగా విమర్శించారు. జిన్నా మాత్రం వీటికి మద్దతు పలికాడు. అఖిల పక్షాలు 1946 ఎన్నికలను బహిష్కరించాయి.
మారిన జాతీయ పరిస్థితుల నేపథ్యంలో, AISPC హెచ్చరికలతో ఎట్టకేలకు నిజాం దిగివచ్చి, 1946 జులై 3న హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్పై సుదీర్ఘ నిషేధాన్ని ఎత్తివేశాడు.
6. ఆజాద్ హైదరాబాద్ పగటికలలు – “జాయిన్ ఇండియన్ యూనియన్” ఉద్యమం
1947 ఆగస్టులో భారత్కు స్వాతంత్ర్యం వస్తుండగా, 1944 నుండే బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వాన్ని వ్యతిరేకిస్తున్న నిజాం.. ఛత్తారీ నవాబు ద్వారా క్యాబినెట్ మిషన్తో చర్చలు జరిపి, “తాను స్వతంత్రంగా ఉంటానని (ఆజాద్ హైదరాబాద్)” ప్రకటించాడు. ఎం.ఐ.ఎం అయితే బేరారు, ఉత్తర సర్కారు జిల్లాలు కావాలని డిమాండ్ చేసింది. దీనిపై వైస్రాయ్ లార్డ్ మౌంట్బాటన్ స్పందిస్తూ.. “దేశం నడిబొడ్డున ఉన్న హైదరాబాద్ స్వతంత్ర రాజ్యంగా (పుండులాగా) ఉంటే అది యావద్భారత సమస్య” అని గట్టిగా హెచ్చరించాడు.
చారిత్రాత్మక స్టేట్ కాంగ్రెస్ మహాసభ (1947 జూన్): ముషీరాబాద్ మైదానంలో స్వామి రామానంద తీర్థ అధ్యక్షతన లక్షలాది మందితో సభ జరిగింది. “రాజ్యాధికారం స్వేచ్ఛా జీవులైన ప్రజలకే దక్కుతుంది” అని స్వామీజీ గర్జించారు. బూర్గుల రామకృష్ణారావు గారు నిజాం ఆజాద్ హైదరాబాద్ ప్రకటనను ఒక “ఉన్మాద చేష్ట”గా అభివర్ణిస్తూ, యూనియన్లో విలీనమే ప్రజల జన్మహక్కని తీర్మానం ప్రవేశపెట్టారు.
ఆర్థిక బహిష్కరణ & జెండా ఎగురవేత: స్వాతంత్ర్యానికి వారం ముందు, 1947 ఆగస్టు 7న “ఇండియన్ యూనియన్లో చేరాలి” దినం పాటించారు. పి.వి. నర్సింహారావు, కోదాటి లాంటి వారు సరిహద్దు శిబిరాలు నడిపారు. నెహ్రూ ఇచ్చిన జాతీయ జెండాను 1947 ఆగస్టు 15న సుల్తాన్ బజార్లో ‘మోతీలాల్ మంత్రి’ ఎగురవేశారు. ప్రజలు ఆబ్కారీ (ఈత, తాటి) చెట్లను నరికివేశారు, కరోడ్ గిరి (కస్టమ్స్) చెక్పోస్టులను ధ్వంసం చేశారు, ‘లెవీ’ ధాన్యం ఇవ్వడం మానేశారు.
7. రజాకార్ల భీతావహ పాలన – యథాతథ ఒప్పందం (Standstill Agreement)
ప్రజలు దొరల, నిజాంల పై తిరుగుబాటు చేస్తుంటే.. ఇత్తెహాదుల్ పార్టీ ప్రైవేట్ సైన్యమైన ‘రజాకార్లు’ రంగంలోకి దిగారు. బైరాన్పల్లి, బీబీనగర్ గ్రామాల్లో అమానుష దౌర్జన్యాలు చేశారు. కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ (కామ్రేడ్స్ అసోసియేషన్) 1944 నుండే వీరోచిత సాయుధ పోరాటం చేసి సామాన్యులకు అండగా నిలిచింది. రజాకార్లను విమర్శించిన జర్నలిస్ట్ షోయబుల్లాఖాన్ను 1948 ఆగస్టు 21న ఇమ్రోజ్ పత్రికా కార్యాలయం వద్ద హత్య చేశారు. ఖాసిం రజ్వీ “ఢిల్లీ ఎర్రకోటపై ఆసఫియా పతాకం ఎగరేస్తాం” అని ప్రగల్భాలు పలికాడు.
యథాతథ ఒప్పందం (1947 నవంబర్ 29): స్వతంత్ర రాజ్య భ్రమల్లో ఉన్న నిజాం, వాల్టర్ మాంక్టన్ సలహాలతో, జిన్నా మాయమాటలతో.. భారత ప్రభుత్వంతో 1 సంవత్సర కాలపరిమితికి ఒక ఒప్పందం కుదుర్చుకున్నాడు. రక్షణ, విదేశీ వ్యవహారాలు, రవాణా శాఖలపై యథాతథ స్థితి కొనసాగించేలా (మౌంట్బాటన్ వ్యూహం) సంధి జరిగింది.
ఈ ఒప్పందాన్ని పత్రికలు “మ్యూనిచ్ ద్రోహం (Munich Betrayal)” అని తీవ్రంగా విమర్శించాయి. ఒప్పంద పర్యవేక్షణకు కె.ఎం. మున్షీ ఏజెంట్ జనరల్గా రాగా, నిజాం ఆ ముసుగులో ‘సిడ్నీ కాటన్’ అనే స్మగ్లర్ ద్వారా ఆయుధాలు తెప్పించి, పాకిస్తాన్కు అప్పులు ఇచ్చాడు.
8. సర్దార్ పటేల్ ఉక్కు సంకల్పం – ఆపరేషన్ పోలో (పోలీసు చర్య)
హైదరాబాద్లో పరిస్థితులు విషమించడంతో సర్దార్ పటేల్ రంగంలోకి దిగారు. “జునాగఢ్కు పట్టిన గతే పడుతుంది” అని హెచ్చరించారు. నిజాం విదేశాల సహాయం కోసం, UNO జోక్యం కోసం చేసిన ప్రయత్నాలన్నీ విఫలమయ్యాయి.
ఎట్టకేలకు 1948 సెప్టెంబర్ 13న భారత సైన్యం హైదరాబాద్పై దాడి ప్రారంభించింది. గవర్నర్ జనరల్ సి. రాజగోపాలాచారి దీనికి “పోలీసు చర్య” అని పేరు పెట్టగా, సైనిక పరిభాషలో దీనిని “ఆపరేషన్ పోలో” అంటారు. మేజర్ జనరల్ జె.ఎన్. చౌదరి నేతృత్వంలో కేవలం 5 రోజుల్లోనే నిజాం సైన్యం కుప్పకూలింది. 1948 సెప్టెంబర్ 18న ఆసఫియా పతాకాన్ని అవనతం చేసి, నిజాం సైన్యాధిపతి ఎస్.ఏ.ఎల్. ఎడ్రూస్ లొంగిపోయాడు. ప్రధాని మీర్ లాయక్ అలీ పాకిస్తాన్కు పారిపోయాడు.
9. ప్రజాస్వామ్య యుగం వైపు అడుగులు (పరివర్తనా దశ)
ఆపరేషన్ పోలో తర్వాత సంస్థానాన్ని చక్కదిద్దడానికి మొదట ‘జె.ఎన్. చౌదరి’ నాయకత్వంలో సైనిక ప్రభుత్వం ఏర్పాటైంది. ఆ తర్వాత స్టేట్ కాంగ్రెస్ నేతల ఒత్తిడి మేరకు 1949 డిసెంబర్ 1న ఎం.కె. వెల్లోడి ముఖ్యమంత్రిగా తాత్కాలిక పౌర ప్రభుత్వం ఏర్పాటైంది (ఇందులో బూర్గుల రామకృష్ణారావు తదితరులు మంత్రులు).
వీరు సర్ఫేఖాస్, జాగీర్లను రద్దు చేసి చారిత్రక భూసంస్కరణలు తెచ్చారు. నిజాం నవాబుతో కుదిరిన ఒప్పందం మేరకు సంవత్సరానికి 50 లక్షల రూపాయల రాజాభరణం ఇస్తూ, ఆయనను ‘రాజ్ప్రముఖ్’ గా నియమించారు (1950 జనవరి 26). 1952లో ప్రజాస్వామ్యబద్ధంగా తొలి ఎన్నికలు జరిగాయి. 1956 రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణతో హైదరాబాద్ ఆంధ్రప్రదేశ్లో కలిసిపోగా, రాజ్ ప్రముఖ్ వ్యవస్థ రద్దయింది. కింగ్ కోఠి ప్యాలెస్లో విశ్రాంత జీవితం గడిపిన 7వ నిజాం.. 1967 ఫిబ్రవరి 24న తుదిశ్వాస విడిచారు. దీంతో ఆసఫ్జాహీ వంశానికి తెరపడింది.
ముఖ్యమైన వన్ లైనర్స్ (Quick Revision / One Liners)
పరీక్షల కోసం లేదా వేగంగా రివిజన్ చేసుకోవడానికి ఇవిగో అత్యంత కీలకమైన పాయింట్స్:
- ఆసఫ్జాహీ వంశ స్థాపకుడు & సంవత్సరం: నిజాముల్ ముల్క్ ఆసఫ్ జాహీ (చిన్ ఖిలీజ్ ఖాన్) – 1724.
- హైదరాబాద్ సంస్థాన విస్తీర్ణం: 82,698 చదరపు మైళ్ళు (“భారతదేశ ఉదరపు అంతర్భాగం”).
- 1918లో బ్రిటీష్ వారు నిజాంకు ఇచ్చిన బిరుదులు: “నిజాం ప్రభువరేణ్యులు” (His Exalted Highness), “విశ్వాస పాత్రుడైన మిత్రుడు” (Faithful Ally).
- తొలి చైతన్య ఉద్యమం: చాందా రైల్వే ఉద్యమం (1883) – అఘోరనాథ్ ఛటోపాధ్యాయ.
- సమావేశాలపై ఆంక్షలు విధించిన ఫర్మానా: గస్తీ నిషాన్ 53.
- ఉస్మానియా వర్సిటీ స్థాపన & మాధ్యమం: 1919 ఆగస్టు 28 (ఉర్దూ మాధ్యమం).
- వందేమాతరం ఉద్యమం ఆశ్రయం (1938): నాగపూర్ వర్సిటీ (వీసీ: కేదార్).
- హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ స్థాపన: 1938 జనవరి 29 (రావి నారాయణరెడ్డి, రామకిషన్ దూత్).
- స్టేట్ కాంగ్రెస్పై నిజాం నిషేధం: 1938 సెప్టెంబర్ 7.
- సత్యాగ్రహ తొలి దళం (1938 అక్టోబర్ 24): గోవిందరావ్ నానల్, రాంకిషన్ దూత్, రావి నారాయణరెడ్డి తదితరులు.
- ఎం.ఐ.ఎం (MIM) స్థాపన & సిద్ధాంతం: 1927లో స్థాపన, సిద్ధాంతం “అనల్ మాలిక్” (మనమే పాలకులం).
- సంస్కరణల కమిటీ (1938): అరవముదు అయ్యంగార్ కమిటీ (వృత్తి ప్రాతినిధ్యం సిఫార్సు).
- స్టేట్ కాంగ్రెస్పై నిషేధం ఎత్తివేత: 1946 జులై 3.
- కాంగ్రెస్ మహాసభ జరిగిన ప్రదేశం (1947 జూన్): ముషీరాబాద్ మైదానం (సభాధ్యక్షుడు: స్వామి రామానంద తీర్థ).
- “ఇండియన్ యూనియన్లో చేరాలి” దినం: 1947 ఆగస్టు 7.
- 1947 ఆగస్టు 15న జెండా ఆవిష్కరించిన వ్యక్తి: మోతీలాల్ మంత్రి (సుల్తాన్ బజార్).
- యథాతథ ఒప్పందం (Standstill Agreement): 1947 నవంబర్ 29 (కాలపరిమితి 1 సంవత్సరం).
- ఆయుధాల దొంగ (స్మగ్లర్): సిడ్నీ కాటన్.
- హైదరాబాద్లో భారత ఏజెంట్ జనరల్: కె.ఎం. మున్షీ.
- షోయబుల్లాఖాన్ హత్య: 1948 ఆగస్టు 21 (పత్రిక: ఇమ్రోజ్).
- సైనిక చర్య ప్రారంభం & పేరు: 1948 సెప్టెంబర్ 13, ఆపరేషన్ పోలో (పోలీసు చర్య).
- సైనిక చర్యకు నేతృత్వం వహించింది: మేజర్ జనరల్ జె.ఎన్. చౌదరి.
- లొంగుబాటు జరిగిన తేదీ: 1948 సెప్టెంబర్ 18 (లొంగిపోయిన నిజాం కమాండర్: ఎస్.ఏ.ఎల్. ఎడ్రూస్).
- పౌర ప్రభుత్వం ముఖ్యమంత్రి (1949): ఎం.కె. వెల్లోడి.
- నిజాం నవాబు కొత్త హోదా (1950): రాజ్ప్రముఖ్ (సంవత్సరానికి 50 లక్షల రాజాభరణం).
- 7వ నిజాం కన్నుమూసిన తేదీ: 1967 ఫిబ్రవరి 24 (కింగ్ కోఠి ప్యాలెస్).