డాక్టర్ మలయశ్రీ (ఎం.ఎల్. నరసింహారావు) రచించిన “కరీంనగర్ జిల్లా తెలుగు సాహిత్య చరిత్ర (క్రీ.శ. 950 – 1995)” అనే పరిశోధనా గ్రంథం ఆధారంగా, కరీంనగర్ జిల్లాకు చెందిన ప్రముఖ కవుల వివరాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి. ఈ గ్రంథం కరీంనగర్ జిల్లా (పూర్వపు సబ్బినాడు) సాహిత్య చరిత్రను సమగ్రంగా వివరిస్తుంది.
ఈ జిల్లా కవులను కాలమానం ఆధారంగా ప్రధానంగా మూడు భాగాలుగా విభజించవచ్చు:
1. శాసన కవులు మరియు ప్రాచీన కవులు (క్రీ.శ. 950 – 17వ శతాబ్దం)
కరీంనగర్ జిల్లాలో తెలుగు సాహిత్యం శాసనాలతో మొదలైంది. నన్నయ్యకు ముందే ఇక్కడ పద్య సాహిత్యం ఉందని ఆధారాలు ఉన్నాయి.
• జినవల్లభుడు (క్రీ.శ. 940): ఇతను కన్నడ ఆదికవి పంపని సోదరుడు. వేములవాడ చాళుక్యుల కాలంలో బొమ్మలగుట్ట (కుర్క్యాల) వద్ద వేయించిన శాసనంలో మూడు తెలుగు కంద పద్యాలు ఉన్నాయి. తెలుగులో కంద పద్యాలు కనిపించిన తొలి శాసనం ఇదే కావడం విశేషం.
• గంగాధర మంత్రి (క్రీ.శ. 1171): కాకతీయ రుద్రదేవుని మంత్రి అయిన గంగాధరుడు కరీంనగర్ (నగునూరు) వద్ద వేయించిన శాసనంలో చంపకమాల, ఉత్పలమాల వంటి వృత్త పద్యాలు ఉన్నాయి.
• మడికి సింగన (14వ శతాబ్దం): రామగిరి ప్రాంతానికి చెందిన సింగన ఈ జిల్లా సాహిత్య చరిత్రలో అగ్రగణ్యుడు. ఇతను “సకల నీతి సమ్మతము” (తెలుగులో మొదటి నీతి శాస్త్ర సంకలనం), “పద్మపురాణోత్తర ఖండము” మరియు “వాసిష్ఠ రామాయణము” (జ్ఞాన వాసిష్ఠం) రచించారు. ఇతనికి “నిజమ రాష్ట్ర ప్రకాశ” అనే బిరుదు కలదు.
• కందనామాత్యుడు (14వ శతాబ్దం): మడికి సింగన మంత్రి మరియు మిత్రుడు. ఇతను “నీతి తారావళి” అనే కావ్యాన్ని రాశాడు.
• వెలిగందల నారయ (15వ శతాబ్దం): బమ్మెర పోతన శిష్యుడు. పోతన రచించిన శ్రీమదాంధ్ర భాగవతంలోని ఏకాదశ, ద్వాదశ స్కంధాలను నారయ పూర్తి చేశారు. ఇతను కరీంనగర్ జిల్లా వెలిగందల వాసి.
• చరిగొండ ధర్మన (16వ శతాబ్దం): ధర్మపురి ప్రాంతానికి చెందిన ఈ కవి “చిత్రభారతము” అనే ప్రసిద్ధ కావ్యాన్ని రచించాడు. ఇది ఎనిమిది ఆశ్వాసాల ప్రబంధం.
• వేములవాడ భీమకవి: తెలుగు సాహిత్యంలో ప్రసిద్ధుడైన భీమకవి గోదావరి జిల్లాల వాడు కాదని, అతను కరీంనగర్ జిల్లాలోని వేములవాడకు చెందినవాడేనని ఈ గ్రంథకర్త ఆధారాలతో చర్చించారు. “రాఘవ పాండవీయము”, “నృసింహ పురాణము” వంటివి ఇతని రచనలుగా చెబుతారు.
• శరభాంక కవి: “శరభాంక లింగ శతకం” రచించిన ఇతను ప్రతాపరుద్రుని కాలం నాటివాడని భావిస్తారు.
• ఎడపాటి ఎర్రన: ఇతను “మల్హణ చరిత్ర” అనే శృంగార ప్రబంధాన్ని రచించారు.
2. శతక, యక్షగాన మరియు సంకీర్తన కవులు (18 – 19వ శతాబ్దాలు)
ఈ కాలంలో ధర్మపురి క్షేత్రం కేంద్రంగా భక్తి సాహిత్యం వెల్లివిరిసింది.
• శేషప్ప కవి (18వ శతాబ్దం): ధర్మపురి నివాసి. ఇతను రాసిన “నరసింహ శతకం” (“భూషణ వికాస శ్రీధర్మపుర నివాస…” అనే మకుటంతో) తెలుగునాట అత్యంత ప్రజాదరణ పొందింది. అలాగే “నరహరి శతకం”, “ధర్మపురి రామాయణం” (యక్షగానం) కూడా రాశారు.
• ధర్మపురి నరసింహదాసు (19వ శతాబ్దం): ఇతను ప్రసిద్ధమైన “కృష్ణ శతకం” (“శ్రీకృష్ణ దేవా! దీనజనాన…” అనే మకుటంతో) రచించారు. ఇది బాలలకు అక్షరాభ్యాసం తర్వాత నేర్పించే తొలి శతకాల్లో ఒకటి. అలాగే “మైరావణ చరిత్ర” అనే యక్షగానం కూడా రాశారు.
• ముద్దు బాలంభట్టు: మంథని ప్రాంతానికి చెందిన ఇతను యక్షగాన ప్రక్రియలో “రామాయణం”, “శివపురాణం” రాశారు.
• కుందవజ్జల గోపాలకృష్ణకవి: ముల్కనూరు వాసి. “శ్రీకృష్ణ జన్మఖండము” అనే చంపూ కావ్యాన్ని రచించారు.
• పరంకుశం గోపాలకృష్ణకవి: “శ్రీరంగ మహాత్మ్యము” అనే కావ్యాన్ని రాశారు.
• రాజలింగ కవి: కోరుట్ల వాసి. “కూర్మ పురాణము”ను తెలుగులో రాశారు.
3. ఆధునిక కవులు (19వ శతాబ్దం చివర – 20వ శతాబ్దం)
నిజాం పాలనలో, ఉర్దూ ప్రభావం ఉన్నప్పటికీ, కరీంనగర్ జిల్లాలో తెలుగు సాహిత్యం వికసించింది. సురవరం ప్రతాపరెడ్డి ప్రచురించిన ‘గోలకొండ కవుల సంచిక’లో ఈ జిల్లాకు చెందిన దాదాపు 40 మంది కవుల వివరాలు ఉన్నాయి.
• రామసింహ కవి: రాఘవపట్నం వాసి. నిజాం వ్యతిరేక పోరాటంలో జైలు శిక్ష అనుభవించారు. జైలులో ఉండి “విశ్వకర్మ శతకం”, “కలియుగ వర్ణాశ్రమ ధర్మములు”, “దుష్ట ప్రపంచ వర్ణనము” వంటి రచనలు చేశారు. ఇతని రచనల్లో సామాజిక విమర్శ ఎక్కువగా ఉంటుంది.
• వానమామలై సోదరులు:
◦ వానమామలై వరదాచార్యులు: ప్రసిద్ధ పండితులు, “పోతన చరిత్రము” వంటి కావ్యాలు రాశారు.
◦ వానమామలై లక్ష్మణాచార్యులు: వీరు “భక్త తత్త్వము”, “విరహ ప్రేమ” వంటి ఖండకావ్యాలు రాశారు.
• జెట్టి రాజయ్య (జగిత్యాల): “శ్రీ వేములవాడ రాజరాజేశ్వర శతకం” రచించారు.
• మాడవరాపు బలరామదాసు: రామగిరి ప్రాంతంపై “రామగిరి మహాత్మ్యం” అనే కావ్యం రాశారు.
• సిద్దప్ప వరకవి (గుండారెడ్డిపల్లె): వేదాంత పరమైన రచనలు, “జ్ఞానబోధిని” రాశారు.
సారాంశం: కరీంనగర్ జిల్లా (సబ్బినాడు) ఆదికవి పంపని సోదరుడు జినవల్లభుడి నుండి, మడికి సింగన, పోతన శిష్యుడు నారయ, శేషప్ప కవి, రామసింహ కవి వరకు ఎందరో మహానుభావులకు జన్మనిచ్చింది. పద్యం, కావ్యం, శతకం, యక్షగానం, సంకీర్తన వంటి అన్ని సాహిత్య ప్రక్రియలలో ఈ జిల్లా కవులు విశేష కృషి చేశారు.