హైదరాబాద్ రాజ్యం (Hyderabad State) దక్కన్ పీఠభూమిలో విస్తరించి ఉన్న ప్రాంతం. భౌగోళికంగా ఈ ప్రాంతం మెట్ట ప్రాంతమే అయినప్పటికీ, కాకతీయుల కాలం నుండి కొనసాగుతున్న గొలుసుకట్టు చెరువుల వ్యవస్థ ఇక్కడి వ్యవసాయానికి జీవనాడి. అయితే, అసఫ్ జాహీల (నిజాం) పాలనలో, ముఖ్యంగా 19వ శతాబ్దం చివర మరియు 20వ శతాబ్దం ఆరంభంలో నెలకొన్న భూస్వామ్య విధానాలు వ్యవసాయాన్ని, రైతుల జీవితాలను తీవ్రంగా ప్రభావితం చేశాయి. నాటి వ్యవసాయ ముఖచిత్రాన్ని ఈ కింది విభాగాలుగా పరిశీలిద్దాం.
1. భూ యాజమాన్య పద్ధతులు (Land Tenure Systems)
హైదరాబాద్ రాజ్యంలో భూమిపై హక్కులు ప్రధానంగా మూడు రకాలుగా ఉండేవి. ఈ విభజనే నాటి వ్యవసాయ స్థితిగతులను శాసించింది.
- దివానీ లేదా ఖాల్సా భూములు (Diwani/Khalsa Lands):
- ఇది ప్రభుత్వ ప్రత్యక్ష పర్యవేక్షణలో ఉండే భూమి.
- మొత్తం హైదరాబాద్ సంస్థానంలో సుమారు 60% భూమి ఈ రకం కింద ఉండేది.
- ఇక్కడ రైతులు శిస్తు (Land Revenue) నేరుగా ప్రభుత్వానికి చెల్లించేవారు. దీనిని వసూలు చేయడానికి పటేల్, పట్వారీలు ఉండేవారు. సిద్ధాంతపరంగా రైతులకు భూమిపై హక్కులు ఉన్నప్పటికీ, ఆచరణలో పన్నుల భారం అధికంగా ఉండేది.
- జాగీర్దారీ భూములు (Jagir Lands):
- రాజ్యంలో దాదాపు 30% భూభాగం జాగీర్దార్ల చేతిలో ఉండేది.
- నిజాం నవాబు తన బంధువులకు, సైన్యాధిపతులకు, ఉన్నతాధికారులకు బహుమతిగా ఇచ్చిన గ్రామాలు ఇవి.
- ఈ గ్రామాల్లో పన్ను వసూలు చేసుకునే అధికారం జాగీర్దార్లదే. వీరు ప్రభుత్వానికి జవాబుదారీ కాదు కాబట్టి, రైతులపై ఇష్టారాజ్యంగా పన్నులు వేసి పీడించేవారు.
- పైగా, సంస్ధానాలు (గద్వాల, వనపర్తి, దోమకొండ వంటివి) కూడా స్వయంప్రతిపత్తి కలిగి ఉండేవి.
- సర్ఫేఖాన్ భూములు (Sarf-e-Khas):
- ఇది నిజాం నవాబు సొంత ఖర్చుల కోసం కేటాయించిన భూమి (Crown Lands).
- దాదాపు 10% భూభాగం దీని కింద ఉండేది.
- దీనిపై వచ్చే ఆదాయం పూర్తిగా నిజాం కుటుంబ పోషణకు, వారి విలాసాలకు వెళ్లేది. ఇక్కడి రైతుల పరిస్థితి మరింత దయనీయంగా ఉండేది.
2. వ్యవసాయ విధానం మరియు పంటలు (Crops and Cultivation)
తెలంగాణ ప్రాంతంలో వర్షాధార వ్యవసాయం (Rain-fed agriculture) ఎక్కువగా ఉండేది. నేల స్వభావాన్ని బట్టి పంటలు సాగయ్యేవి.
ఆహార పంటలు (Food Crops):
నాటి ప్రజల ప్రధాన ఆహారం వరి అన్నం కాదు, చిరుధాన్యాలే.
- జొన్నలు (Jowar): ఇది అత్యధిక విస్తీర్ణంలో సాగయ్యే ప్రధాన పంట. పేదల ఆహారం జొన్న రొట్టెలే.
- సజ్జలు, మొక్కజొన్న, రాగులు: మెట్ట ప్రాంతాల్లో నీటి పారుదల తక్కువగా ఉన్నచోట వీటిని పండించేవారు.
- వరి (Paddy): కేవలం చెరువులు, బావులు ఉన్న మాగాణి (Wetland) ప్రాంతాల్లో మాత్రమే వరి పండించేవారు. వరి అన్నం తినడం అనేది ఆ రోజుల్లో ఒక దర్జాగా, పండుగ రోజుల్లో మాత్రమే చేసుకునే వంటకంగా ఉండేది.
వాణిజ్య పంటలు (Commercial Crops):
19వ శతాబ్దం చివరలో బ్రిటిష్ వారి ప్రభావం మరియు రైల్వేల రాకతో వాణిజ్య పంటల సాగు పెరిగింది.
- పత్తి (Cotton): నల్లరేగడి నేలల్లో పత్తి సాగు విపరీతంగా పెరిగింది. అయితే, దీని లాభాలు రైతులకు కాకుండా వ్యాపారులకు (సాహుకార్లకు) దక్కేవి.
- ఆముదాలు (Castor): హైదరాబాద్ రాజ్యం ఆముదాల ఎగుమతిలో ప్రపంచంలోనే ప్రముఖ స్థానంలో ఉండేది.
- వేరుశెనగ (Groundnut): 1920ల తర్వాత వేరుశెనగ సాగు ఊపందుకుంది.
3. నీటి పారుదల సౌకర్యాలు (Irrigation Facilities)
నిజాం కాలంలో భారీ నీటి పారుదల ప్రాజెక్టుల కంటే, స్థానిక వనరులపైనే వ్యవసాయం ఆధారపడి ఉండేది.
- గొలుసుకట్టు చెరువులు: కాకతీయులు నిర్మించిన చెరువులను ప్రజలే స్వయంగా మరమ్మతులు చేసుకునేవారు (కుడిమరామత్). అయితే, జాగీర్దారీ ప్రాంతాల్లో వీటిని పట్టించుకోకపోవడంతో చాలా చెరువులు పూడుకుపోయాయి.
- బావులు (Wells): తెలంగాణ వ్యవసాయంలో ‘మోట బావులు’ (Mota bavulu) కీలక పాత్ర పోషించాయి. ఎద్దుల సాయంతో నీటిని తోడేవారు.
- ప్రాజెక్టులు: నిజాం సాగర్ వంటి ప్రాజెక్టులు (1920లలో) నిర్మించినప్పటికీ, అవి పరిమిత ప్రాంతానికే (నిజామాబాద్) నీరు అందించాయి. మిగిలిన జిల్లాల్లో వర్షమే ఆధారం.
4. దొరలు – దేశ్ ముఖ్ ల ఆధిపత్యం (Feudal Exploitation)
హైదరాబాద్ వ్యవసాయ చరిత్రలో చీకటి కోణం భూస్వామ్య వ్యవస్థ. గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో “దొర” (Landlord) పాలనే సాగేది.
- పన్నుల భారం: శిస్తు వసూలు చేసే దేశ్ముఖ్లు, దేశ్పాండ్యాలు క్రమంగా ఆ భూములకు యజమానులుగా మారారు. వీరు రైతుల నుండి నిర్ణీత పన్ను కంటే ఎక్కువ వసూలు చేసేవారు.
- నాగు వడ్డీ: పంట చేతికి రాకముందే, విత్తనాల కోసం లేదా కుటుంబ అవసరాల కోసం రైతులు భూస్వాముల దగ్గర అప్పు చేసేవారు. దీనికి “నాగు” (అధిక వడ్డీ) కట్టలేక తమ భూములను దొరలకు రాసిచ్చేవారు.
- భూ కేంద్రీకరణ: ఫలితంగా, కొన్ని వందల, వేల ఎకరాల భూమి కొద్దిమంది దొరల చేతుల్లోకి వెళ్ళింది. సామాన్య రైతు కూలీగా మారాడు.
5. వెట్టి చాకిరీ మరియు బగేలా వ్యవస్థ (Vetti & Bhagela System)
వ్యవసాయంలో కూలీల పరిస్థితి అత్యంత దారుణంగా ఉండేది. ఇది కేవలం ఆర్థిక సమస్య కాదు, సామాజిక సమస్య కూడా.
- వెట్టి చాకిరీ (Vetti Chakiri): దళిత, బహుజన కులాల వారు భూస్వామి ఇంటిలో, పొలంలో ఎలాంటి కూలీ లేకుండా పని చేయాలి. ప్రభుత్వ అధికారులొస్తే వారికి సేవలు చేయాలి. ఇది తరతరాలుగా కొనసాగే బానిసత్వం.
- బగేలా వ్యవస్థ (Bhagela System): ఇది ఒక రకమైన జీతగాడి వ్యవస్థ. అప్పు తీర్చడం కోసం ఒక వ్యక్తి దొర దగ్గర సంవత్సరాల తరబడి పని చేయాలి. ఆ అప్పు ఎప్పటికీ తీరేది కాదు, ఆ బానిసత్వం తండ్రి నుంచి కొడుకుకు సంక్రమించేది.
6. సామాజిక ప్రభావం (Social Impact)
ఈ వ్యవసాయ పరిస్థితులు తెలంగాణ సమాజంపై తీవ్ర ప్రభావం చూపాయి:
- వలసలు: కరువు కాటకాలు వచ్చినప్పుడు (ఉదాహరణకు 1918-19 ప్లూ వ్యాధి, కరువు), బతుకు తెరువు కోసం ప్రజలు బొంబాయి, షోలాపూర్ వంటి ప్రాంతాలకు వలస వెళ్ళేవారు.
- ఆర్థిక వ్యత్యాసాలు: గ్రామంలో గడీ (దొర ఇల్లు)కి, గుడిసె (రైతు ఇల్లు)కి మధ్య అగాధం పెరిగింది.
- పోరాట బీజాలు: రైతులపై జరిగిన ఈ దోపిడీ, పన్నుల భారం, వెట్టి చాకిరీలే తర్వాతి కాలంలో **”తెలంగాణ సాయుధ రైతాంగ పోరాటానికి (1946-51) విత్తనాలు వేశాయి. “దున్నేవాడిదే భూమి” అనే నినాదం ఈ పరిస్థితుల నుంచే పుట్టింది.
ముగింపు (Conclusion)
హైదరాబాద్ రాజ్యంలో వ్యవసాయం కేవలం పంటలు పండించే ప్రక్రియ మాత్రమే కాదు, అది ఒక సంక్లిష్టమైన సామాజిక, ఆర్థిక చట్రం. నిజాం ప్రభుత్వం కొన్ని నీటి ప్రాజెక్టులు, వ్యవసాయ పరిశోధనలు (రైస్ రీసెర్చ్) చేపట్టినప్పటికీ, క్షేత్రస్థాయిలో జాగీర్దారీ వ్యవస్థ, దొరల పెత్తనం వల్ల ఆ ఫలాలు సామాన్య రైతుకు అందలేదు. ఈ అణచివేత, ఆకలి మంటలే తెలంగాణ ప్రజలను పోరాట యోధులుగా మార్చాయి.