విశాలాంధ్ర, ఎస్.ఆర్.సి సూచనలు, పెద్ద మనుషుల ఒప్పందం మరియు తెలంగాణ ఏర్పాటు
భారతదేశ చరిత్రలో, ముఖ్యంగా దక్షిణాది రాజకీయాల్లో ఆంధ్రప్రదేశ్ అవతరణ ఒక ముఖ్యమైన ఘట్టం. భాషా ప్రయుక్త రాష్ట్రాల డిమాండ్ నుంచి మొదలై, ఉమ్మడి రాష్ట్ర ఏర్పాటు, పెద్ద మనుషుల ఒప్పందం, మరియు చిన్న రాష్ట్రాల ఆవశ్యకతపై డా. బి.ఆర్. అంబేద్కర్ దార్శనికత వరకు ఎన్నో చారిత్రక పరిణామాలను ఈ ఆర్టికల్ సమగ్రంగా వివరిస్తుంది. ఆంధ్ర రాష్ట్ర ఏర్పాటు, విశాలాంధ్ర వాదన, పెద్ద మనుషుల ఒప్పందం మరియు తెలంగాణ ఉద్యమం గురించిన ఈ సమాచారం పోటీ పరీక్షలకు సిద్ధమయ్యే అభ్యర్థులకు అత్యంత కీలకం.
1. భాషా ప్రయుక్త రాష్ట్రాల ఉద్యమం – ఆంధ్ర రాష్ట్ర ఏర్పాటు
19వ శతాబ్దం ఆరంభంలో తెలుగు మాట్లాడే ప్రాంతాలు రెండుగా విడిపోయాయి. ఒకవైపు ఈస్టిండియా కంపెనీ పాలనలో ఆంధ్ర ప్రాంతం, మరోవైపు నిజాం పాలనలో తెలంగాణ ప్రాంతం ఉండిపోయాయి.
ఉద్యమ ఆరంభం & రాష్ట్ర ఆవిర్భావం:
- 1913లో బాపట్లలో జరిగిన తొలి ఆంధ్ర మహాసభతో ప్రత్యేక ఆంధ్ర రాష్ట్ర కాంక్ష మొదలైంది.
- మద్రాసు నగరాన్ని వదులుకుంటే ఆంధ్ర రాష్ట్రాన్ని ఏర్పాటు చేయవచ్చని 1949లో జె.వి.పి (JVP) కమిటీ సూచించింది.
- పొట్టి శ్రీరాములు ఆత్మార్పణ: 1952 అక్టోబర్ 19న మద్రాసులో ఆమరణ దీక్ష ప్రారంభించిన అమరజీవి పొట్టి శ్రీరాములు, 58 రోజుల తర్వాత 1952 డిసెంబర్ 15న అమరులయ్యారు.
- ఈ పరిణామాలతో 1953 అక్టోబర్ 1న కర్నూలు రాజధానిగా దేశంలోనే తొలి భాషా ప్రయుక్త రాష్ట్రంగా ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పాటైంది.
2. హైదరాబాదు రాష్ట్ర రాజకీయాలు – ముల్కీ ఉద్యమం
నిజాం పాలనలో స్థానికులకు కాకుండా బయటివారికి (నాన్-ముల్కీలకు) ఉద్యోగాలు దక్కడాన్ని నిరసిస్తూ పెద్ద ఎత్తున ఆందోళనలు జరిగాయి.
- దీని ఫలితంగా 1919లో నిజాం ముల్కీ ఫర్మానా జారీ చేశారు.
- స్థానికుల హక్కుల రక్షణ కోసం బూర్గుల రామకృష్ణారావు ఆధ్వర్యంలో “నిజాం సబ్జెక్ట్స్ లీగ్” ఏర్పాటైంది.
- 1952 ఎన్నికల తర్వాత బూర్గుల రామకృష్ణారావు హైదరాబాదు రాష్ట్రానికి ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు.
3. ఫజల్ అలీ కమీషన్ (ఎస్.ఆర్.సి) & విశాలాంధ్ర వర్సెస్ తెలంగాణ
రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ కోసం 1953 డిసెంబర్లో జస్టిస్ ఫజల్ అలీ, సర్దార్ కె.యం ఫణిక్కర్, పండిట్ కుంజ్రూలతో ఎస్.ఆర్.సి (SRC) ఏర్పాటైంది. నివేదిక బహిర్గతమైన తర్వాత హైదరాబాదు రాష్ట్రంలో రెండు వాదనలు తెరపైకి వచ్చాయి.
- విశాలాంధ్ర వాదన: సి.పి.ఐ (CPI), మరియు బూర్గుల రామకృష్ణారావు (ఆయన ఢిల్లీ చర్చల తర్వాత) విశాలాంధ్రను సమర్థించారు.
- ప్రత్యేక తెలంగాణ వాదన: కె.వి. రంగారెడ్డి, డా. యం. చెన్నారెడ్డి లాంటి నేతలు తెలంగాణ ప్రయోజనాలు దెబ్బతింటాయనే భయంతో ప్రత్యేక రాష్ట్రాన్ని కోరారు.
- హైదరాబాదు అసెంబ్లీలో ఎస్.ఆర్.సి నివేదికపై చర్చ జరగ్గా, 103 మంది విశాలాంధ్రకు, 29 మంది తెలంగాణకు మద్దతు తెలిపారు.
4. పెద్ద మనుషుల ఒప్పందం (1956 ఫిబ్రవరి 20)
ఎస్.ఆర్.సి సూచనల ఆధారంగా తెలంగాణలో నెలకొన్న ఆందోళనలను, ఆంధ్ర నేతల ఏకీకరణ కాంక్షను సమన్వయం చేస్తూ 1956 ఫిబ్రవరి 20న ఢిల్లీలోని హైదరాబాద్ హౌస్లో ఈ చారిత్రక ఒప్పందం కుదిరింది. ఆంధ్ర నుంచి నలుగురు, తెలంగాణ నుంచి నలుగురు నేతలు దీనిపై సంతకాలు చేశారు.
ఒప్పందంలోని ముఖ్యాంశాలు (తెలంగాణ రక్షణలు):
- ఉద్యోగాలు: తెలంగాణ ఉద్యోగాలకు 12 ఏళ్ల నివాస అర్హత తప్పనిసరి. భవిష్యత్ ఉద్యోగ భర్తీలు జనాభా ప్రాతిపదికన జరగాలి.
- ఆర్థికం & విద్య: తెలంగాణ మిగులు ఆదాయాన్ని ఆ ప్రాంతానికే ఖర్చు చేయాలి. విద్యావకాశాల్లో మూడొంతులు తెలంగాణకే దక్కాలి.
- ప్రాంతీయ మండలి: అభివృద్ధి, నీటిపారుదల, ఉద్యోగుల సమస్యల కోసం 20 మంది సభ్యులతో ఈ చట్టబద్ధ మండలి ఏర్పాటు.
- మంత్రివర్గం: 60% ఆంధ్ర, 40% తెలంగాణ. సీఎం ఒక ప్రాంతమైతే, డిప్యూటీ సీఎం మరొక ప్రాంతం.
ఈ ఒప్పందం తర్వాత, నూతన రాష్ట్రం పేరును “ఆంధ్ర తెలంగాణ”కు బదులుగా “ఆంధ్రప్రదేశ్” గా ఖరారు చేసి, 1956 నవంబరు 1న రాష్ట్రాన్ని ఏర్పాటు చేశారు.
5. చిన్న రాష్ట్రాలపై డా. బి.ఆర్. అంబేద్కర్ దార్శనికత – తెలంగాణ ఆవిర్భావం
కేవలం భాషా ప్రాతిపదికన ఎస్.ఆర్.సి రాష్ట్రాలను ఏర్పాటు చేయడాన్ని డా. బి.ఆర్. అంబేద్కర్ తీవ్రంగా విమర్శించారు. పరిపాలనా సౌలభ్యం కోసం వైశాల్యం, వనరులను పరిగణనలోకి తీసుకోవాలని, ఒక రాష్ట్ర కనీస జనాభా 2 కోట్లు ఉండాలని ఆయన సూచించారు. (ఉదాహరణకు, మహారాష్ట్రను 4 భాగాలుగా విభజించాలని సూచించారు).
ఆయన వాదన కాలక్రమేణా నిజమైంది. దీని ఫలితంగా:
- 2000 సంవత్సరంలో ఉత్తరాఖండ్, జార్ఖండ్, ఛత్తీస్గఢ్ రాష్ట్రాలు ఏర్పడ్డాయి.
- దశాబ్దాల సుదీర్ఘ పోరాటం తర్వాత పరిపాలనా సౌలభ్యం ఆధారంగా 2014లో దేశంలో 29వ రాష్ట్రంగా తెలంగాణ ఆవిర్భవించింది.
💡 క్విక్ రివిజన్ వన్-లైనర్స్ (ఎగ్జామ్ బిట్స్)
- మొదటి ఆంధ్ర మహాసభ: 1913, బాపట్ల.
- పొట్టి శ్రీరాములు అమరులైన తేదీ: 1952 డిసెంబర్ 15 (మద్రాసు).
- ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఆవిర్భావం: 1953 అక్టోబర్ 1 (రాజధాని కర్నూలు).
- ఫజల్ అలీ కమీషన్ (ఎస్.ఆర్.సి) ఏర్పాటు: 1953 డిసెంబర్.
- పెద్ద మనుషుల ఒప్పందం కుదిరిన తేదీ: 1956 ఫిబ్రవరి 20 (ఢిల్లీలో 8 మంది నేతల సంతకం).
- ఒప్పందం ప్రకారం స్థానికుడిగా గుర్తింపు (ముల్కీ నిబంధన): 12 ఏళ్ల నివాస అర్హత.
- తెలంగాణ ప్రాంతీయ మండలి సభ్యుల సంఖ్య: 20 మంది.
- ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రం ఏర్పడిన తేదీ: 1956 నవంబరు 1.
- డా. అంబేద్కర్ సూచించిన ఒక రాష్ట్ర ఆదర్శ జనాభా: 2 కోట్లు.
- దేశంలో 29వ రాష్ట్రంగా తెలంగాణ ఆవిర్భావం: 2014.
ముగింపు: విభిన్న పాలనలను ఎదుర్కొన్న తెలుగు ప్రజలు ఏకతాటిపైకి రావడానికి పెద్ద మనుషుల ఒప్పందం ఒక లిఖితపూర్వక పునాదిగా నిలిచింది. ఆనాడే అంబేద్కర్ ఊహించినట్లుగా, పరిపాలనా సౌలభ్యం దృష్ట్యా చిన్న రాష్ట్రాల ఆవశ్యకతను రుజువు చేస్తూ 2014లో సాకారమైన బంగారు తెలంగాణ రాష్ట్రం భారత రాజకీయ ముఖచిత్రంపై సుస్థిర స్థానాన్ని ఏర్పరుచుకుంది.